Naam van de wandeling: Vagebondjespad
Nummer wandeling: 7
Kleur van de wegwijzers: wit op groen
Wandelafstand: 5,8 km
Wandelduur: 1,5 uur
Naam van de wandeling: Ontsnappingspad
Nummer wandeling: 8
Kleur van de wegwijzers: bruin op wit
Wandelafstand: 11,2 km
Wandelduur: 2,5 uur
Soort wandeling:
Het Vagebondjespad is een wandeling langs gebouwen en door de natuur. Het Ontsnappingspad is een wandeling door de natuur, langs de ringgracht.
Beide wandelingen lopen over goed begaanbare dreven en paden. Sommige delen zijn wat moeilijker voor buggy's en kinderwagens. Draag liefst een stevig schoeisel.
Vertrekpunt:
De Kapel van Merksplas-Kolonie is het vertrekpunt voor beide wandelingen. Vanuit Merksplas-dorp kies je richting Rijkevorsel. Op het domein kies je niet de dreef naar de strafinrichting, maar één dreef verder. Hier draai je rechts in. De kapel bevindt zich ca 200m verder aan de linkerzijde.
Toerisme Merksplas
VVV-Kantoor Kerkstraat 1
2330 Merksplas Tel. 014 / 63.94.77
VAGEBONDJESPAD / ONTSNAPPINGSPAD
1. Een uniek domein!
Wie als toerist naar de regio Noorderkempen komt, zal verbaasd zijn over de stilte en het rust-gevend groen, over de schilderachtige gehuchten tussen mastbossen, akkers en weiden. Het zal de toerist ook opvallen dat er vlak bij elkaar vier gevangenissen zijn. Deze van Turnhout en Hoogstraten volgen het patroon van één gevangenis per arrondissement, terwijl de instellingen van Merksplas en Wortel destijds aan dit patroon werden toegevoegd als opvangcentra voor landlopers. Zij bevinden zich op een domein van elk 600 ha. Terwijl de toerist in volle vrijheid geniet van kabbelende beken, ruisende bladeren en zingende vogels, verblijven in deze regio ca. 1000 gevangenen achter de tralies.
De gevangenis van Merksplas is één van de grootste gevangenissen van België. De strafinrich¬ting met het gasthuis, het Centrum voor Illegalen en de voormalige gevangeniskapel bevinden zich op dezelfde aslijn. Rondom deze gebouwen strekt zich een prachtig domein uit. Het land¬schap heeft een rastervormig drevenpatroon met een totale afstand van 25 km. Er is een mooie afwisseling van akkers en weiden met de gesloten structuren van de mast- en eikenbossen, met hier en daar een heide- en venrelict. Dit gecompartimenteerd landschap met karakteristiek gebouwenpatrimonium vormt een cultureel-historisch erfgoed dat uniek is in Europa!
Sinds 1999 is niet alleen het landschap beschermd, maar ook de vijf belangrijkste gebouwen: de gevangenis, het Centrum voor Illegalen, de Grote Hoeve, het voormalige schooltje en de gevan¬geniskapel. Daarnaast staan er ook nog vele andere dienstgebouwen en woningen, de meeste daterend uit de periode 1870 – 1900.
Op dit domein kan je straffeloos slenteren, wandelen en fietsen, terwijl je in alle vrijheid geniet van een mooie, stille en groene Kempense natuur.
2. Centrum voor Illegalen
Het Centrum voor Illegalen (CIM) omvat vier grote gebouwen in Toscaanse herfstkleur, die mooi symmetrisch langs de centrale aslijn staan. Deze gebouwen werden in oorsprong gebruikt als slaapzalen, elk voor 500 landlopers of bedelaars. In 1955 werden uit veiligheidsoverwegingen de schilddaken verwijderd en vervangen door platte daken.
Vanaf 1993, bij de afschaffing van de op de landloperij, werden de gebouwen overgedragen van het Ministerie van Justitie aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken, die hierin startte met het Centrum voor Illegalen. Er verblijven thans ca 200 uitgeprocedeerde asielzoekers. Dit zijn dus de nieuwe land(en)lopers...
3. Van Rijksweldadigheidsinstelling naar strafinrichting
Aanvankelijk werd de gebouwen van Merksplas- en Wortel-Kolonie gebruikt voor de opvang van landlopers en bedelaars. Vanaf 1891 kwamen landlopers en bedelaars die hervielen (recidivisten) terecht in het bedelaarshuis van Merksplas, terwijl de 'nieuwe landlopers' werden onderge¬bracht in het 'Toevluchtshuis' van Wortel. Het bewaarhuis van Merksplas werd alsmaar groter en belangrijker. Het aantal gedetineerden steeg van 800 in 1879 tot meer dan 5000 in 1910. Vanaf 1893 kreeg de Rijksweldadigheigheidskolonie van Merksplas een eigen directeur. Voorheen was het een bijhuis van de gevangenis van Hoogstraten.
Aanvankelijk was het enkel de bedoeling dat de landlopers, dronkaards en bedelaars uit het straatbeeld verdwenen, maar stilaan dacht men ook aan herscholing. In de nijverheidszone wer¬den werkhuizen opgericht. In 1910 waren er in de gebouwen van de Weldadigheidskolonie zo'n 15 firma's actief.
Thans verblijven er in de gevangenis van Merksplas ca 700 gevangenen. De gedetineerden vor¬men een bonte verzameling van vele nationaliteiten. Ca. de helft van de gedetineerden zijn de personen die ontoerekeningsvatbaar waren op het ogenblik dat ze een crimineel feit pleegden. Zij zijn dus niet veroordeeld. Zij zitten in een gevangenis opgesloten om de samenleving te beschermen.
4. Cipierswoningen
Er zijn verschillende soorten van woningen: rijwoningen, dubbelwoningen en ééngezinswonin¬gen. Bij elke personeelsrang hoorde een bepaald type woning. Hoe hoger de rang, hoe mooier en ruimer de woning. In totaal staan er op het domein van Merksplas-Kolonie meer dan 120 woningen voor het personeel. Ca 60 woningen worden thans in de vorm van een sociale erf-pachtregeling ter beschikking gesteld.
De beginnende bewaker kwam terecht in de Zoete Inval, in één van de acht woningen uit deze huizenrij. Bij elke woning hoorde een klein ommuurd achtertuintje.
De grote groep van bewakerswoningen zijn losstaande dubbelwoningen met een verdieping, onder één en hetzelfde zadeldak en met een schoorsteen voor gemeenschappelijk gebruik.
De woningen voor de directie zijn alleenstaande en ruime herenhuizen met een verdieping, een monumentale voordeur en een trap in arduin. In het interieur trof men echte marmer en niet zelden een fraaie muurschildering. De directiewoningen zijn voorzien van een souterrain met een aparte ingang voor het dienstpersoneel. In de voortuin van een directeurswoning pronkt steeds een rode beuk.
Het kaderpersoneel kreeg ook een mooie en riante woning, maar zij moesten met iets minder luxe tevreden zijn. Het zijn tweewoonsten met een souterrain. De voordeur is bereikbaar via een trap en er is ook een kelderingang voor het dienstpersoneel.
5. Ringgracht
Omdat het aantal ontvluchtingen van gedetineerden spectaculair toenam, besloot men in 1893 een ringgracht te graven rond het domein van Merksplas-Kolonie. Het graafwerk werd uitge-voerd door de gevangenen zelf. De ringgracht werd evenwel nooit volledig voltooid. In totaal is de ringgracht 6,5 km lang met een breedte van 8 tot 12 meter, in totaal goed voor een water-oppervlak van 7 ha.
Aan de oostzijde ligt de zogenaamde 'zwemkom', een verbreding van de ringgracht, welke werd uitgebouwd tot een open-luchtzwemdok met een ligweide, een strand en een zacht aflo-pende helling. Hier stonden ook kleedhokjes en waren er roeibootjes. Dit 'bassin' met de allure van de Franse Riviera was evenwel enkel toegelaten voor het personeel van de gevangenis.
Om de waterwinning voor de toekomst veilig te stellen, kocht PIDPA, de Provinciale en
Intercommunale Drinkwatermaatschappij van de Provincie Antwerpen, de ringgracht en de aan-palende terreinen. De ringgracht wordt een soort waterreservoir, een bijkomend infiltratiege-bied.
6. Visvijvers en kleiputten
Om de stenen te leveren voor de gebouwen die tussen 1870 en 1900 werden opgericht, begon men op het domein met een steenfabriek en met kleiwinning. Zo ontstonden verschillende klei-putten. Vier kleiputten bevinden zich nog in hun oorspronkelijk staat. Andere putten werden omgevormd tot een stortplaats of tot visvijvers.
7. Begraafplaats
Wanneer een gedetineerde overlijdt, krijgt de familie voorrang om de dode te begraven in de eigen vertrouwde omgeving. Kiest zij daar niet voor of indien de betrokkene geen familie meer heeft, dan wordt hij begraven op de begraafplaats van de gevangenis. Na een eenvoudige dienst krijgt hij een plaatsje in de rij, onder een sober wit kruisje. Vroeger droeg dit kruisje enkel een loden plaatje met een nummer; thans gebeurt het soms dat men (de familie?) een naamplaatje bevestigt. Deze dodenakker is de meest verlaten begraafplaats die er bestaat. Hier ziet men (haast) nooit bloemen of kransen, nooit gedenkplaatjes en nooit treurende mensen...
8. Grote Hoeve
Rond een groot rechthoekig en weids binnenplein met vijver, staan de gebouwen van deze hoeve symmetrisch geschikt. Tegen de Kapelstraat staan twee paardenstallen, aan de zuidzij¬de de varkensstal, aan de noordzijde een koestal, aan de westzijde twee koestallen. Midden tus¬sen deze stallen, maar dan een weinig naar achter, bevindt zich de imposante hooischuur met de reuze verluchtingsroosters, net galmgaten. Destijds runde men hier een gemengd bedrijf met melkvee, schapen en varkens, met weiden om te grazen, grasland om te hooien, akkers voor aardappelen, koren, haver, enz. In totaal had men ca 210 ha in bewin.
Het kleine ronde torentje op de noordwesthoek van het binnenplein is het enige wachthuisje van de soldaten dat nog rest.
In het verlengde van de hoevegebouwen staat er een hele rij open schuren, voor het bewaren van het hooi. Links daarvan bevinden zich de aardappelkelders en gans achteraan, bijna aan de ringvaart, staat de quarantainestal.
9. Monument van J.W. Harper
Dit monument staat vlak bij de quarantainestal, waar op 29 september 1944 de 'Slag van Merksplas' plaats vond. Op een halve dag sneuvelden er minstens 70 militairen en vielen er hon¬derden gewonden. Dank zij de moed en de zelfopoffering van korporaal John William Harper werd een doortocht geforceerd. Zo geraakte het front over de dijk en de ringgracht, en werd het domein moeizaam ontruimd. Voor deze heldendaad kreeg J.W.Harper het erg selecte en prestigieuze Victoria Cross (VC) voor zijn regiment en zijn divisie. Postuum weliswaar. Jack Harper rust nu tussen honderden strijdmakkers op het Leopoldsburg War Cemetery.
10. Kapel
De kapel van O.-L.-Vrouw-Hemelvaart werd op 25 sept. 1899 ingewijd. Deze kapel is niet zomaar een kapel, maar is in heel wat opzichten verbonden met de nabijgelegen gevangenis.
Het koor van deze kapel is niet gericht naar het Oosten, zoals dat het geval is bij de gewone kapellen, kerken en kathedralen. Voor architect Victor Besme was deze 'wereldse' verbonden-heid met de nabijgelegen gevangenis belangrijker dan de 'kerkelijke' oriëntatie! In vergelijking met andere kerken vind je hier opvallend weinig religieuze symbolen terug. Maar juist daardoor is deze kapel dan ook uniek!
In de voorgevel van de bakstenen toren zie je op halve hoogte een halfreliëf van de Belgische Leeuw in een kruis. Versmelting van kerk en staat? Bovenop de toren staat er een smeedijzeren topversiering, met een mooi gestileerd kruis, maar zonder een windhaantje! Hier wist men dus blijkbaar al vanwaar de wind kwam...
Om voldoende licht te hebben in de kapel, werd de nok over de volledige lengte van het dak verhoogd met een lichtkoepel of de zgn. lichtstraat.
Het interieur van de kapel geeft een Byzantijnse indruk. In deze kapel ziet men geen pilaren of zijbeuken. De volledige breedte van 16 m is overspannen door een vakwerk van boogspanten in staal, die rusten op gietijzeren kolommen vlak naast de buitenmuur. Hierdoor ontstaat een zgn. zaalkapel.
De kapel is volledig onderkelderd. Dit was de voorraadkelder van de wintergroenten voor de gedetineerden. Onder het altaar staan er nog genummerde pekelvaten.
Sinds ca 1985 wordt dit gebouw niet meer als kapel of kerk gebruikt. In de voormalige gevan-geniskapel komt er binnen enkele jaren een Bezoekerscentrum met Museum over Vrijheidsberoving, dat via vaste en tijdelijke tentoonstellingen en activiteiten het maatschappe¬lijk debat zal voeren over vrijheid en vrijheidsberoving.
Foto's Ontsnappingspad
http://www.dogsfriendly.be/mijnforum/index.php/topic,10088.0.htmlGPS kaartje Ontsnappingspad :
http://nl.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=590693GPS kaartje Vagebondjespad :
http://nl.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=590691
